İçtihat arama: resmî kaynaklar ve aramayı işe yarar hâle getiren taktikler

Emsal karar aramak, çoğu avukatın haftada birkaç kez yaptığı ama nadiren sistemli yaptığı bir iştir. Arama kutusuna olayın en belirgin kelimesi yazılır, gelen ilk sayfaya bakılır, çıkmazsa kelime değiştirilir. Bu yöntem bazen çalışır; çalışmadığında ise "bu konuda karar yok" sonucuna varılır ki bu genellikle doğru değildir — karar vardır, arama onu bulamamıştır.

Bu yazı iki şeyi ayırıyor: kararların nerede olduğunu ve aramayı nasıl sorduğunuzda bulunacağını.

Resmî kaynaklar: hangi karar nerede

Türkiye'de yargı kararlarına erişim tek bir kapıdan yürümüyor; kaynaklar mahkeme türüne göre ayrılıyor.

• UYAP Emsal Karar Arama (emsal.uyap.gov.tr) — Adalet Bakanlığı'nın emsal karar sistemi. Yargıtay ve bölge adliye mahkemesi (istinaf) kararlarının önemli bir kısmı burada toplanır; avukatlar için pratikte ilk durak budur.
• Yargıtay Karar Arama (karararama.yargitay.gov.tr) — Yargıtay'ın kendi karar arama sistemi. Daire bazlı arama ve esas/karar numarasıyla doğrudan sorgulama için elverişlidir.
• Danıştay Karar Arama (karararama.danistay.gov.tr) — idari yargı kararları için karşılığı.
• Anayasa Mahkemesi Kararlar Bilgi Bankası (kararlarbilgibankasi.anayasa.gov.tr) — bireysel başvuru kararları ve norm denetimi kararları.
• Diğer kurul ve kurumlar — Sayıştay, Rekabet Kurumu, KVKK Kurulu, Uyuşmazlık Mahkemesi gibi kaynakların kendi karar bankaları vardır ve uygulamada sıkça atlanır.

Bunların hepsi resmî ve ücretsizdir. Önemli olan nokta, hiçbirinin diğerini kapsamaması: bir kararı bir sistemde bulamamak, o kararın olmadığı anlamına gelmez.

Anahtar kelime araması neden boş döner?

Karar metinlerinde arama yaparken üç yapısal engel vardır ve üçü de Türkçeye özgüdür.

1. Aynı kavramın çok sayıda yazılışı. "Haklı nedenle fesih", "haklı sebeple fesih", "haklı nedene dayalı fesih" — üçü aynı kurumu anlatır, kelime aramasında üçü ayrı sorgudur. Karar metnindeki ifadeyi tam olarak tutturamazsanız sonuç boş döner.

2. Ekler. "Tazminat", "tazminatın", "tazminata", "tazminatı" farklı dizinlenebilir. Kök arama desteklenmeyen sistemlerde ek, aramayı sessizce daraltır.

3. Kararın kendi dili. Aradığınız olayı gündelik dille tarif edersiniz; karar metni ise hukuki terimle yazılmıştır. "İşçi bir ay maaş alamadığı için işten ayrıldı" cümlesiyle arama yaparsınız, karar "ücretin ödenmemesi nedeniyle iş sözleşmesinin işçi tarafından haklı nedenle feshi" der. Ortak kelime neredeyse yoktur.

Aramayı işe yarar hâle getiren altı taktik

1. Kavramla arayın, olayla değil. Önce olayı hukuki kavrama çevirin, sonra kavramı aratın. "Kiracı depozitoyu geri alamadı" değil, "kira sözleşmesinin sona ermesinde depozitonun iadesi".

2. Eşanlamlıları sırayla deneyin. Bir kavramın iki-üç yaygın yazılışı varsa üçünü de aratın. Boş dönen ilk sorgu bir sonuç değil, bir denemedir.

3. Daireyi daraltın. Konunun hangi dairenin işi olduğunu biliyorsanız (iş hukuku, kira, ticaret) daire filtresi gürültüyü ciddi biçimde düşürür.

4. Tarihi ihtiyatlı kullanın. Tarih filtresi güncel kararı bulmak için işe yarar, ama ilgi sıralamasını bozar: sistem size en ilgili değil en yeni kararı vermeye başlar. Önce filtresiz arayın, sonucu daraltmak gerekiyorsa tarihi sonra ekleyin.

5. Esas/karar numarasını doğrudan sorgulayın. Elinizde bir künye varsa (örneğin bir dilekçede geçen atıf), kelime aramak yerine numarayı doğrudan aratın. Bulamıyorsanız bu, künyenin yanlış aktarılmış ya da hiç var olmamış olabileceği anlamına gelir — yapay zekâ üretimi metinlerde bu durum sanılandan sık karşımıza çıkıyor.

6. Bulduğunuz kararın atıflarını takip edin. İşinize yarayan bir karar bulduğunuzda, o kararın kendi içinde atıf yaptığı kararlar genellikle en verimli ikinci halkadır. Kelime aramasının bulamadığı içtihat zincirine bu yoldan girilir.

Anlam bazlı arama ne değiştiriyor?

Son yıllarda kelime eşleşmesi yerine anlam benzerliğine bakan arama yaklaşımları yaygınlaştı. Pratikteki farkı şudur: olayı gündelik dille tarif edersiniz, sistem bunu kavramsal olarak yakın karar metinleriyle eşleştirir — ortak kelime bulunmasa bile.

Bu, yukarıdaki üç engeli önemli ölçüde azaltır ama iki şeyi değiştirmez:

• Kaynakta olmayanı bulamaz. Yayımlanmamış karar hiçbir yöntemle çıkmaz.
• Yerindeliği değerlendirmez. Benzer görünen karar, olayınıza uymuyor olabilir. Kararın olayla örtüşüp örtüşmediğine bakmak hâlâ okuyanın işidir.

Kendi tarafımızda aramayı resmî sistemler üzerinden canlı yapıyor ve dönen künyeleri doğrulayarak gösteriyoruz; nasıl çalıştığını içtihat arama bölümünde anlatıyoruz.

Bulduğunuz kararı kullanmadan önce üç kontrol

1. Künye tutuyor mu? Mahkeme/daire, esas no, karar no ve tarih birlikte doğru mu? Dört alandan biri tutmuyorsa atıf yanlıştır.
2. Dayanağı hâlâ yürürlükte mi? Karar, yürürlükten kalkmış bir kanuna dayanıyor olabilir. Eski tarihli kararlarda bu sık görülür; kararın mantığı değerini korusa bile atfı güncel metne göre kurmak gerekir.
3. Sonraki içtihat ne diyor? Aynı konuda daha yeni ve farklı yönde bir karar varsa, elinizdeki karar tek başına zayıf kalır.

Bu üç kontrol, aramanın kendisinden daha az zaman alır ve dilekçeye giren bir atfın taşıdığı riski büyük ölçüde düşürür.

Bulduğunuz kararı bir dilekçeye taşıyacaksanız, yapay zekâ destekli araçların bu noktada nerede yardımcı olup nerede işi büyüttüğünü ayrı bir yazıda ele aldık.

Bu yazı genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır; hukuki tavsiye niteliği taşımaz. Karar metinlerine ve mevzuata ilişkin değerlendirmeleriniz resmî kaynaklardan doğrulanmalıdır.